Η Μοντεσσοριανή Παιδαγωγός του Διεθνούς Μοντεσσοριανού Οργανισμού (ΑΜΙ) και συγγραφέας Simone Davies έρχεται στην Αθήνα και μας παρουσιάζει τις βασικές αρχές της Μοντεσσοριανής Εκπαίδευσης προτρέποντας τις οικογένειες να εντάξουν τη φιλοσοφία της μεθόδου και στα δικά τους σπίτια.

Επιμέλεια: 018

Τα PUBLIC, το Μοντεσσοριανό Ινστιτούτο Ελλάδα και οι εκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ σας προσκαλούν να τη γνωρίσετε από κοντά με αφορμή την επιτυχημένη σειρά βιβλίων της «Μοντεσσόρι στο σπίτι»

τη Δευτέρα 17 Φεβρουαρίου 2025, στις 7 μ.μ., στην αίθουσα εκδηλώσεων, στον 5ο όροφο του Public Συντάγματος.

Ελάτε να την ακούσουμε για να μεγαλώσουμε ανεξάρτητα, ελεύθερα και υπεύθυνα παιδιά.

Με τη Simone Davies συνομιλούν:

η Διευθύντρια Σπουδών του Μοντεσσοριανού Ινστιτούτου Ελλάδα Ειρήνη Φαφαλιού

και η Μοντεσσοριανή Παιδαγωγός (ΑΜΙ), Founder @montessoraki_Γεωργία Ζήγκου.

Mε διαδοχική διερμηνεία από τη μεταφράστρια του βιβλίου Μοντεσσόρι στο σπίτι με το παιδί (3-12 ετών) Λόττη Αλεξάκου.

Ποια είναι η συγγραφέας

Η Simone Davies (Σιμόν Ντέιβις) είναι Μοντεσσoριανή παιδαγωγός της Διεθνούς Μοντεσσοριανής Εταιρείας (AMI).

Γεννήθηκε στο Σίδνεϊ και κατοικεί στο Άμστερνταμ μαζί με τα δύο της παιδιά. Αναζητώντας έναν τρόπο να μεγαλώσει τα παιδιά της χωρίς φωνές, απειλές, ή δωροδοκίες, αλλά με σεβασμό και ενσυναίσθηση, η Davies ανακάλυψε τη μέθοδο Μοντεσσόρι. Από τότε, στόχος της έγινε να βοηθήσει κι άλλες οικογένειες να εντάξουν τη φιλοσοφία της μεθόδου Μοντεσσόρι και στα δικά τους σπίτια. Σήμερα διατηρεί τη σχολή Jacaranda Tree Montessori στο Άμστερνταμ για παιδιά και γονείς και το δημοφιλές ιστολόγιο The Montessori Notebook.

Μετά από 15 χρόνια στη Μοντεσσοριανή εκπαίδευση, και έχοντας συνεργαστεί με πάνω από 100 οικογένειες, μοιράζεται τη γνώση της μέσα από αυτό το βιβλίο, το οποίο μεταφράζεται ήδη σε περισσότερες από 20 χώρες, με σκοπό να βοηθήσει τους γονείς να καταλάβουν καλύτερα το παιδί τους και να χτίσουν μια γερή βάση αλληλοσεβασμού και συνεργασίας μαζί του.

Στη συνέντευξη που μας παραχώρησε εξηγεί πώς η εκπαίδευση με τη μέθοδο Μοντεσσόρι μπορεί δημιουργήσει χαρούμενα παιδιά.

Εκδήλωση για την ποιητική συλλογή «Ασπρόμαυρα πλάνα» του Θανάση Πάνου

Παρουσίαση της πρώτης ποιητικής συλλογής του Θανάση Πάνου με τίτλο «Ασπρόμαυρα πλάνα», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ιωλκός στον ΙΑΝΟ της Αθήνας την Τρίτη 18 Φεβρουαρίου.

Επιμέλεια: Book Press

Την Τρίτη 18 Φεβρουαρίου στις 19:30, η Αλυσίδα Πολιτισμού IANOS σε συνεργασία με τις Εκδόσεις Ιωλκός διοργανώνουν παρουσίαση της πρώτης ποιητικής συλλογής του Θανάση Πάνου, με τίτλο Ασπρόμαυρα πλάνα.

Με τον συγγραφέα θα συνομιλήσουν οι:

Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, συγγραφέας, ποιητής, μεταφραστής
Σπύρος Γούλας, ποιητής
Κωνσταντίνος Ι. Κορίδης, εκδότης, ποιητής

Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί στον ΙΑΝΟ της Αθήνας (Σταδίου 24) και θα προβάλλεται ζωντανά στο κανάλι YouTube του ΙΑΝΟΥ.

Λίγα λόγια για το βιβλίο

Τα Ασπρόμαυρα πλάνα αποτελούν στιγμιότυπα της ζωής εμποτισμένα με την απουσία, τη μοναξιά, την απογοήτευση, τον αδιέξοδο έρωτα και φυσικά τον θάνατο. Είναι οι σφοδρές παρθενικές ανεμοθύελλες του βίου κι ό,τι μένει απ’ το πέρασμά τους. Είναι τα μεθυστικά αγριολούλουδα που πεισματικά σπάνε το τσιμέντο στα δύο και αναδύονται στο φως. Είναι οι σκουριασμένες ράγες που περιμένουν από χρόνια το τρένο να τις διασχίσει. Είναι η πορεία προς το πολυπόθητο άγνωστο.

Τα είκοσι ποιήματα της συλλογής είναι σπασμένα κάδρα συναρμολογημένα από την αρχή, κρεμασμένα σε χώρους και σε χρόνους απροσδιόριστους.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Θανάσης Πάνου γεννήθηκε το 1999 στο Μαρούσι και μεγάλωσε στην Κόρινθο. Σπούδασε Οργάνωση και Διοίκηση Επιχειρήσεων στη Θεσσαλονίκη και πλέον ζει στην Αθήνα όπου εργάζεται στον χώρο του βιβλίου. Κείμενά του έχουν δημοσιευθεί στα ηλεκτρονικά περιοδικά Χάρτης, Φρέαρ, Fractal και στην Εφημερίδα των Συντακτών. Τα Ασπρόμαυρα πλάνα είναι το πρώτο του βιβλίο.

Ήμουν ένας bully

Η αληθινή ιστορία του Ντάνιελ Τσάκαρο

Ο Ντάνιελ ζει στο Κουάρτο Οτζάρο, στα περίχωρα του Μιλάνου. Μεγαλώνει σε μια οικογένεια, στις εργατικές πολυ­κατοικίες, μέσα σε ανέχεια και καθημερινούς καβγάδες. Λατρεύει το ποδόσφαιρο και από τα δέκα του κιόλας παί­ζει με τη φανέλα της αγαπημένης του Ίντερ. Οι προσδο­κίες των άλλων γι’ αυτόν είναι μεγάλες κι εκείνος δεν θέ­λει να τους απογοητεύσει. Όταν, όμως, σε έναν αγώνα ο Ντάνιελ χάνει το καθοριστικό γκολ, το όνειρό του να γίνει διάσημος ποδοσφαιριστής γκρεμίζεται για πάντα.

Στο γυμνάσιο ο Ντάνιελ έχει γίνει πια ένας bully, όλοι τον τρέμουν. Πιστεύει ότι ο μόνος τρόπος για να κερδίσει τον σεβασμό είναι να προκαλεί φόβο και ο ίδιος να μη φοβά­ται τίποτα, ακόμα και να ληστέψει μια τράπεζα. Οι ληστείες τον οδηγούν στις φυλακές ανηλίκων Μπεκαρία. Όλοι τον θεωρούν καμένο χαρτί, τελειωμένο. Αλλά τα πάντα αλλά­ζουν όταν γνωρίζει τον Ντον Κλαούντιο, τον ιερέα των φυ­λακών. Ο Ντάνιελ εμπιστεύεται την κοινότητά του, η οποία υποδέχεται τα «δύσκολα αγόρια», και σιγά σιγά μαθαίνει να βλέπει τα πράγματα αλλιώτικα…

Mια συναρπαστική ιστορία για τη φιλία, την αγάπη για τη ζωή αλλά και την επιμονή ότι μπορεί κάποιος να αλλάξει τα πάντα ακόμα κι αν αυτό φαντάζει αδύνατο.

Να θυμάσαι ότι στη ζωή δεν υπάρχει προδιαγεγραμμένο σενά­ριο: μέχρι την τελευταία στιγμή μπορείς να αλλάξεις το φινάλε.

Για το βιβλίο των Έρικ Τσάπο [Eric Csapo] και Γουίλιαμ Τζ. Σλάτερ [William J. Slater] «Το αρχαίο θέατρο μέσα από τις πηγές», που κυκλοφορεί από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, σε μετάφραση Βάιου Λιαπή. Στις εικόνες, θεατρικές μάσκες σκαλισμένες σε μάρμαρo, όπως βρίσκονται στη Νεκρόπολη της αρχαίας πόλης Μύρα.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης κυκλοφόρησε το επίτομο έργο των Eric Csapo και William J. Slater Το αρχαίο θέατρο μέσα από τις πηγές, σε μετάφραση Βάιου Λιάπη και συνεπιμέλεια Βάιου Λιάπη/Σταύρου Τσιτσιρίδη. Πρόκειται για ένα ευρύτατο απάνθισμα μαρτυριών σχετικών με το αρχαιοελληνικό και το ρωμαϊκό θέατρο. Οι πηγές παρατίθενται σε μετάφραση, χωρίς το αρχαιοελληνικό και το λατινικό πρωτότυπο.

Εμπόριο βιβλίων, ελευθεροστομία και πάπυροι μέχρι επτά μέτρα

Το βιβλίο είναι πρωτότυπο, εφόσον αποκαλύπτει ότι ένας μεγάλος αριθμός θεατρικών έργων που σώθηκαν μέχρι τις μέρες μας είχαν υποστεί τεράστιες αλλοιώσεις ήδη στη διάρκεια του πρώτου αιώνα μετά τη συγγραφή τους. Ένα παράδειγμα: στην Κύρου Ανάβασιν του Ξενοφώντα παρατίθεται ζωντανή μαρτυρία για ανεύρεση βιβλίων σε βυθισμένα ναυάγια των ακτών της Θράκης, πράγμα που οδηγεί στη διαπίστωση ότι υπήρχε εμπόριο βιβλίων στην αρχαιότητα, ότι οι Θράκες παρήγγειλλαν βιβλία, και μάλιστα ότι τα βιβλία ήταν ακριβό προϊόν, προσιτό στους ευπορότερους πολίτες των πόλεων-κρατών.

Άλλο ενδιαφέρον συμπέρασμα είναι πως η ελευθεροστομία της Παλαιάς Κωμωδίας δικαιωματικά έσκωπτε τα δημόσια πρόσωπα που με τις ενέργειές τους έπλητταν το κοινό συμφέρον των πολιτών – και δεν ήταν απλώς απόηχος των διονυσιακών εορτών. Εν ολίγοις, η ελευθεροστομία της αρχαίας αττικής κωμωδίας ήταν ένα διαρκές «τεστάρισμα» της δημοκρατικής ανοχής των Αθηναίων. Οι ποιητές της Μέσης Κωμωδίας άλλαξαν κάποιες υποθέσεις έργων της Παλαιάς, αφαιρώντας και τα χορικά άσματα, επειδή δεν έβρισκαν χορηγούς ώστε να χρηματοδοτήσουν τους χορευτές. Εισηγητής, δε, του δράματος στη Ρώμη ήταν ο ταραντίνος Λίβιος Ανδρόνικος, που παρουσίασε στη Ρώμη ελληνικά δράματα μεταφρασμένα στα λατινικά, το 240 π.Χ. Το ρωμαϊκό θέατρο είχε ιδιαιτερότητες όπως το ότι οι ηθοποιοί/histriones (στα διαλογικά μέρη) συνοδεύονταν από τραγουδιστές.

Το ξέρατε πως τα λυρικά μέρη των τραγωδιών (δηλαδή τα Χορικά) τα μάθαιναν οι Αθηναίοι από μνήμης γιατί η πρόσβαση στο αναγνώσιμο κείμενο ήταν δύσκολη;

Αλήθεια, το ξέρατε πως οι πάπυροι είχαν μήκος έως και εφτά μέτρα, ότι τυλίγονταν σε κύλινδρο που δύσκολα μεταφερόταν και απαιτούσαν γνώσεις για να διαβαστούν, καθώς το κείμενο ήταν ένα ενιαίο κατεβατό (καταλογάδην) χωρίς σημεία στίξεως; Το ξέρατε πως τα λυρικά μέρη των τραγωδιών (δηλαδή τα Χορικά) τα μάθαιναν οι Αθηναίοι από μνήμης γιατί η πρόσβαση στο αναγνώσιμο κείμενο ήταν δύσκολη; Ότι ένα είδος «κοσμικής ψυχαγωγίας» σαν το θέατρο μπορούσε κάλλιστα να οδηγήσει τον ποιητή στα δικαστήρια, ενώ για τον χορηγό επιφυλασσόταν σχετική δικαστική ασυλία;

Γνωρίζατε ότι ο Ιππόλυτος του Ευριπίδη υπέστη λογοκρισία προτού παρασταθεί και άλλη τόση λογοκρισία μέσα στην πάροδο των αιώνων, προτού φτάσει στα χέρια μας; Ότι τα Λήναια διεξάγονταν στο Θέατρο του Διονύσου μες στο καταχείμωνο, και ότι δεν περιλάμβαναν σατυρικά δράματα; Είχατε σκεφτεί την πιθανότητα η πολιτική βαρύτητα και ο ψυχαγωγικός χαρακτήρας της τραγωδίας να υποσκέλιζαν τη θρησκευτική της σημασία; Τέλος, ξέρατε πως το métier των ηθοποιών της αρχαιότητας αντιμετώπιζε προβλήματα ανάλογα με αυτά που αντιμετωπίζει ο σύγχρονος κόσμος του θεάματος (δηλαδή: χρηματοδότηση, κατασκευή σκηνικών, κέρδος, επισκευές θεάτρου, εξασφάλιση της αποδοχής ενός κοινού τριάντα περίπου χιλιάδων ανθρώπων); Τέτοιες πληροφορίες γεννούν ανάλογα ερωτήματα στον αναγνώστη αυτής της κοπιώδους μελέτης – ερωτήματα που αναπότρεπτα συνοδεύονται από τις αντίστοιχες επιφυλάξεις.

Ένα βιβλίο με προσιτές πηγές

Κινούμενη ευέλικτα σε ένα περιβάλλον Επιγραφικής, παπυρολογίας, αγγειογραφίας, πήλινων ειδωλίων, τοιχογραφιών, ψηφιδωτών, Παλαιογραφίας, εικονογραφημένων χειρογράφων, σχεδίων από κατόψεις θεάτρων, καταλόγων ποιητών που διαγωνίζονταν στους δραματικούς αγώνες και σχολίων των ιστοριογράφων και των αλεξανδρινών γραμματικών, η μελέτη των Csapo και Slater εντάσσει στο «περιβάλλον» αυτό τα γραμματολογικά είδη της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας, της κωμωδίας, του σατυρικού δράματος, της νέας αττικής κωμωδίας και του ρωμαϊκού θεάτρου επί συνόλω. Μιλά για την εικόνα που δημιουργούσε μια παράσταση στο κοινωνικό σώμα, για τις συνθήκες της παραγωγής του θεάτρου, για την αξιοπιστία των έργων που σώθηκαν και για τις φάσεις παρέμβασης σε αυτά: για τις διασκευές, για τις προσθήκες, για τις παραποιήσεις μέσα στον χρόνο, εν ολίγοις για το ευρύ context (θα λέγαμε: «συγκείμενο») όπου άκμασε το θέατρο.

Οι συγγραφείς κομίζουν αξιόλογα τεκμήρια της Επιγραφικής, ενώ παραθέτουν πληθώρα εικονογραφικών στοιχείων

Οι συγγραφείς κομίζουν αξιόλογα τεκμήρια της Επιγραφικής, ενώ παραθέτουν πληθώρα εικονογραφικών στοιχείων (αγγείων, ειδωλίων, τοιχογραφιών, ψηφιδωτών, ιστορημένων χειρογράφων και αρχιτεκτονικών λεπτομερειών των θεάτρων). Τα τεκμήρια/πηγές αριθμούνται σε κάθε ενότητα και ταξινομούνται σε κάθε υποεπικεφαλίδα σύμφωνα με την ημερομηνία του περιεχομένου. Πρόκειται για πόνημα πολύ χρήσιμο για τους καθηγητές Ιστορίας Θεάτρου, Θεατρολογίας, Παραστασιολογίας, κλπ. Όμως, λόγω της μεγάλης έκτασης των παραθεμάτων και απούσης μιας διακριτής μεθοδολογικής τους ταξινόμησης, δεν είμαι βέβαιος αν θα γινόταν ενθουσιωδώς δεκτό από τους φοιτητές.

Βεβαίως, πολύ χρήσιμοι είναι οι πίνακες του τέλους: το παράρτημα «Πολυδεύκη, Ονομαστικόν» (λεξικό συνωνύμων του 2ου μ.Χ. αιώνα του ρητοροδιδάσκαλου Πολυδεύκη από τη Ναυκράτιδα της Αιγύπτου), που αναφέρεται στον Χορό των τραγωδιών και του σατυρικού δράματος, στα κοστούμια και στα σκηνικά αντικείμενα, στη σκηνική σκευή, στα προσωπεία. Επίσης, οι χρονολογικοί πίνακες είναι πολύ διαφωτιστικοί. Υποθέτω πως το Ευρετήριο είναι μόχθος των κυρίων Λιάπη και Τσιτσιρίδη, κρίνοντας από το γεγονός ότι κάποιες ξενόγλωσσες κριτικές του πρωτοτύπου αιτιώνται τους συγγραφείς για απουσία ενός Index Locorum. Το βιβλιογραφικό σημείωμα έχει επίσης επεκταθεί και συμπληρωθεί από τους Έλληνες επιστήμονες, με στόχο ο μελετητής/φοιτητής Κλασικών Σπουδών ή Θεατρολογίας να ενημερώνεται για τις βασικές ανά τον πλανήτη και τις εποχές μελέτες του αντικειμένου (A. Müller, L. Deubner, C.W. Dearden, W. Burkert, J.R.Green, A.Pickard-Cambridge, T.B.L. Webster, D. Steiner, K. Reckford, A. Hugues, D.M. Lewis, M. Bieber, E. Simon, P.Wilson, E. G.Turner, B.M.W.Knox, J. F. Frost, P. E. Easterling, J. Herrington, D. L. Page, O.Taplin, R. Pfeiffer, F. Jouan, N. G. Wilson, E. Dickey, H.J.Mette, H.W. Parke, S. V. Tracy, J.R. Green K. Weitzman, W. Dörpfeld, E. Reisch, Τραυλός, Σηφάκης, Πετρίδης, Τιβέριος, Χουρμουζιάδης, J-C Moretti, κοκ.).

＊Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Το νέο του μυθιστόρημα «Αλλοτεκοίτη – Εκεί που χάθηκε η βλάστηση» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κριτική.

Δυο λόγια για τους συγγραφείς

Ο Eric Csapo δίδαξε στα πανεπιστήμια του Τορόντο, του Σίντνεϊ και του Ουώρικ (στο τελευταίο είχε τη θέση του British Academy Global Professor of Classics).

Έγραψε δέκα τόμους για το αρχαίο θέατρο και τη μυθολογία, ενώ δημοσίευσε πολλά άρθρα και μονογραφίες σε επιστημονικά περιοδικά ή συλλογικά έργα. Η συμβολή του στην ακαδημαϊκή προσέγγιση του αρχαίου θεάτρου είναι παγκοσμίως αναγνωρισμένη.

Αντίστοιχα, ο William J. Slater, ομότιμος καθηγητής του πανεπιστημίου McMaster του Καναδά.

Δημοσίευσε πολυάριθμες μελέτες για το θεσμικό/ανταγωνιστικό πλαίσιο των αρχαίων δραματικών αγώνων, εξειδικεύθηκε στον Μίμο και στον Παντόμιμο και εστίασε τη μελέτη του στο χορικό άσμα και συγκεκριμένα στον Πίνδαρο (έργο αναφοράς για τον Πίνδαρο είναι το «Πινδαρικό Λεξικό» του, δημοσιευμένο το 1969).

Μια επίκαιρη συνέντευξη με τον Στέλιο Βραδέλη, με αφορμή το βιβλίο του «Ο λάθος άνθρωπος στο λάθος μέρος τη λάθος στιγμή – ‘Η όταν η ανθρώπινη βλακεία γίνεται φονική», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαζήση.

Συνέντευξη στην Ελένη Κορόβηλα

Στο βιβλίο σας ξεχωρίσατε δυστυχήματα όπου ο ανθρώπινος παράγοντας ήταν απολύτως καθοριστικός στην πρόκλησή τους. Ένα συμβάν όμως δεν αποκόπτεται από την αλληλουχία γεγονότων που προηγήθηκαν, τι είναι αυτό που κάνει πολλές ασφαλιστικές δικλείδες να μην λειτουργήσουν;

Σε πολλές περιπτώσεις όπου το ανθρώπινο λάθος προκάλεσε ένα θανατηφόρο δυστύχημα παρατηρήθηκε πως ο «θύτης» ήταν ένας πολύ καλός επαγγελματίας, που ενδεχομένως λόγω της δύναμης της συνήθειας να μην έδωσε την προσήκουσα προσοχή για ένα μικρό χρονικό διάστημα, το οποίο ωστόσο καθόρισε τη μοίρα δεκάδων ή εκατοντάδων ανθρώπων. Αυτό το μοτίβο καταγράφεται σε περισσότερες από 20 υποθέσεις που αναφέρω στο βιβλίο μου.

Ένα δεύτερος κοινός παρονομαστής είναι η αλαζονεία και η έλλειψη της πραγματικής γνώσης για τον βαθμό ελέγχου που έχουν οι «πρωταγωνιστές» των δυστυχημάτων πάνω σε ένα μηχάνημα. Είτε πρόκειται για αεροπλάνο, πλοίο, τρένο, πύραυλο. Υπερεκτιμούνται πολλές φορές τόσο οι πραγματικές δυνατότητες των χειριστών που ασυναίσθητα μετατρέπονται σε θύτες, αλλά υπερεκτιμάται και η τεχνολογία που υποθέτουν οι περισσότεροι πως αυτή θα παίξει το ρόλο το «σχοινιού ασφαλείας» σε περίπτωση που κάτι πάει στραβά. Και αυτό το διαπιστώσαμε με τον πλέον δραματικό τρόπο στην υπόθεση των Τεμπών, του ναυαγίου του Σάμινα, της έκρηξης στο Τσερνόμπιλ, στη σύγκρουση των αεροσκαφών της KLM και της PAN AM, και σε πλήθος υποθέσεων που καταγράφονται. Σε πολλές περιπτώσεις η παρουσία της τεχνολογικής ασφάλειας είναι μόνο στα λόγια.

(…) ανακαλύπτουμε πως η γενεσιουργός αιτία ήταν πολύ πιο απλή από αυτή που φανταζόμαστε.

Είστε γενικά οπαδός της άποψης ότι τα πράγματα είναι πιο απλά από ό,τι φανταζόμαστε;

Ξεκάθαρα ναι. Έχοντας καλύψει δημοσιογραφικά ορισμένες από τις περιπτώσεις που έχω καταγράψει, και αναζητώντας τις πληροφορίες για όσες χώρεσαν σε αυτό το βιβλίο, ανακαλύπτουμε πως η γενεσιουργός αιτία ήταν πολύ πιο απλή από αυτή που φανταζόμαστε. Αλλά όταν υπάρχει ένα δυστύχημα με τόσο τρομακτικό αντίκτυπο, δεν θέλουμε από την αρχή να πιστέψουμε πως θα μπορούσε να έχει αποφευχθεί εύκολα εάν απλά δεν βρισκόταν ο λάθος άνθρωπος, στο λάθος μέρος, τη λάθος στιγμή.

Μήπως η άρνηση πολλών να δεχθούν την απλή, προφανή εξήγηση στα γεγονότα ταΐζει τις θεωρίες συνωμοσίας;

Αυτό το είδαμε σε πολλές από τις υποθέσεις που καταγράφω στο βιβλίο. Όπως στην περίπτωση της πτώσης του αεροσκάφους της EL AL στο Άμστερνταμ, της ισοπέδωσης της Βηρυτού από τα ξεχασμένα χημικά, στις πυρκαγιές στη Χιλή και στην Ισπανία, στο Τσερνομπιλ, κ.α. Δεν θέλουμε να πιστέψουμε πως μια απλή παράλειψη ή μια σειρά κακών αποφάσεων προκάλεσαν τεράστιες καταστροφές με τόσες ανθρώπινες απώλειες. Σε πολλές από τις υποθέσεις πολλοί γνώριζαν πως το κακό θα συνέβαινε κάποια στιγμή, αλλά όλοι τους θεωρούσαν πως δεν θα τύχει σε αυτούς η «κακιά στιγμή». Είναι σαν να συνεχίζεις να οδηγάς με φθαρμένα λάστιχα θεωρώντας πως δεν θα χρειαστεί ποτέ να φρενάρεις σε κατηφορικό βρεγμένο δρόμο.

(…) χρειάζεται η κακή απόφαση του ενός για να αποκαλύψει τη γύμνια ενός συστήματος το οποίο έχουν δημιουργήσει άλλοι, επίσης ακατάλληλοι και επικίνδυνοι για τους συνανθρώπους τους.

Μεταξύ των δυστυχημάτων που επιλέξατε ως παραδείγματα είναι και αυτό των Τεμπών. Ήταν σε αυτήν την περίπτωση τόσο καθοριστικός ο ανθρώπινος παράγοντας, ο «μοιραίος βλάκας»; Όλα δείχνουν ότι τα πράγματα ήταν πολύ πιο περίπλοκα. Ή, όχι;

Ο ανθρώπινος παράγοντας υπήρξε καθοριστικός σε όλα τα επίπεδα. Στο επίπεδο της μοιραίας σύγκρουσης ο ανίκανος σταθμάρχης λειτούργησε ως η θρυαλλίδα για να ενεργοποιήσει την αντίστροφη μέτρηση για τους 57 συνανθρώπους μας. Ωστόσο, η ανθρώπινη «βλακεία» στην περίπτωση των Τεμπών έχει να κάνει και με ένα δεύτερο επίπεδο, και πιο σημαντικό κατά την άποψη μου από τον ανίκανο σταθμάρχη. Η διαχρονική αδιαφορία μια πολιτείας για την εφαρμογή βασικών κανόνων ασφαλείας στους ελληνικούς σιδηροδρόμους, η αδιαφορία για την υλοποίηση της σύμβασης 717 έχει να κάνει επίσης με λάθος ανθρώπους που βρέθηκαν σε λάθος θέσεις και σε λάθος στιγμές και δεν έλαβαν τις σωστές αποφάσεις. Ο διορισμός ενός ακατάλληλου για αυτή θέση ανθρώπου, έχει να κάνει με την απόφαση που πήρε κάποιος που τον τοποθέτησε εκεί. Εάν λειτουργούσαν τα συστήματα ασφαλείας ως όφειλαν το πιθανότερο είναι πως θα μπορούσαν να λειτουργήσουν αποτρεπτικά ακόμη και απέναντι στις κακές αποφάσεις ενός σταθμάρχη. Ανίκανοι σταθμάρχες υπάρχουν και σε άλλες χώρες, και τα σιδηροδρομικά ατυχήματα δεν αποτελούν ένα σπάνιο γεγονός. Υπάρχουν όμως οι ασφαλιστικές δικλείδες που αποτρέπουν τέτοιου είδους συγκρούσεις, σε χώρες όπου υπάρχουν 1000 φορές περισσότερα δρομολόγια από ό,τι στους ελληνικούς σιδηροδρόμους. Όπως αναφέρω και σε άλλες περιπτώσεις στο βιβλίο μου, χρειάζεται η κακή απόφαση του ενός για να αποκαλύψει τη γύμνια ενός συστήματος το οποίο έχουν δημιουργήσει άλλοι, επίσης ακατάλληλοι και επικίνδυνοι για τους συνανθρώπους τους.

Ο δικός μου φόβος είναι κατά πόσο υπάρχει η εκπαίδευση στον πολίτη ώστε να μπορεί να αξιολογεί και να κατανοεί τη αλήθεια αυτού που διαβάζει, ακούει και λέει.

Ως δημοσιογράφος, πώς βλέπετε τα ΜΜΕ σήμερα; Γιατί ενώ προσφέρουν περισσότερη πληροφορία από ποτέ και τόσο γρήγορα, ο κόσμος δηλώνει ότι δεν τα εμπιστεύεται;

Στο κομμάτι της ελευθεροτυπίας εκτιμώ πως η κατάσταση είναι σε ένα πολύ καλό επίπεδο σήμερα. Δίνεται η δυνατότητα της αναζήτησης ανάμεσα σε χιλιάδες mainstream αλλά και εναλλακτικά μέσα ενημέρωσης. Το ζήτημα είναι εάν είμαστε εκπαιδευμένοι ως πολίτες να αναζητήσουμε και αλλού την πληροφορία. Το ιντερνέτ αποτελεί το μεγαλύτερο βήμα δημοκρατίας που έχει δημιουργηθεί καθώς ο καθένας θεωρητικά και πρακτικά μπορεί να εκφέρει τη γνώμη του και να αναζητήσει την πηγή πληροφόρησης που ο ίδιος ορίζει ως την πλέον αξιόπιστη. Εκτιμώ πως η επιφυλακτικότητα που δείχνει ο κόσμος απέναντι στα μέσα σχετίζεται με την παρουσίαση ειδήσεων από τα αποκαλούμενα συστημικά ΜΜΕ. Απέναντι σε αυτά ο κόσμος, δικαιολογημένα δείχνει δυσπιστία διότι οι ιδιοκτήτες των περισσότερων μέσων είναι επιχειρηματίες που επιθυμούν να χρησιμοποιήσουν τα μέσα για την επίτευξη των δικών τους σκοπών. Σήμερα όμως ο πολίτης έχει τη δυνατότητα της αναζήτησης σε μια τεράστια γκάμα μέσων, και μπορεί να διαμορφώσει την άποψη του. Η δυνατότητα της πολυεπίπεδης και συχνά αφιλτράριστης ενημέρωσής, όπως παρέχεται και από τα social media έχει πυροδοτήσει σειρά πολιτικών εξελίξεων παγκοσμίως και κατεβάζει τον κόσμο στο δρόμο για να διαμαρτυρηθεί. Ο δικός μου φόβος είναι κατά πόσο υπάρχει η εκπαίδευση στον πολίτη ώστε να μπορεί να αξιολογεί και να κατανοεί τη αλήθεια αυτού που διαβάζει, ακούει και λέει.

Ποιος είναι ο συγγραφέας

Ο Στέλιος Βραδέλης γεννήθηκε στην Καβάλα το 1974. Είχε την τύχη να κάνει το πάθος του δουλειά και να εργαστεί ως δημοσιογράφος. Θυμάται να συλλέγει ιστορίες που τον εντυπωσίαζαν από μικρός και να προσπαθεί να στήσει εφημερίδες και ραδιοφωνικές εκπομπές.

Πρώτη φορά βρέθηκε σε επαγγελματικό στούντιο το 1989, σε ηλικία 15 ετών, και από τότε είχε την τύχη και τη χαρά να κάνει αδιαλείπτως ραδιοφωνικές εκπομπές, συνεργαζόμενος με «μορφές» της ελληνικής δημοσιογραφίας. Μεταξύ άλλων δούλεψε στον Flash 96, BHMA FM, Alpha και στην ΕΡΤ, παρουσιάζοντας καθημερινές εκπομπές. Στον έντυπο Τύπο εργάστηκε τα περισσότερα χρόνια στα ΝΕΑ, και στον περιοδικό τύπο στον ΤΑΧΥΔΡΟΜΟ και το Esquire. Υπήρξε συνεργάτης εκπομπών στο MEGA Channel, μέλος της ΕΣΗΕΑ από το 2002. Άλλα βιβλία: Το λεξικό του Ποδοσφαίρου, εκδ. Λιβάνης, 2019.

Αφιέρωμα στον Χρήστο Βακαλόπουλο [ΙΙ] – Διαβάζοντας τη Γραμμή του Ορίζοντος τότε και τώρα

«Η Γραμμή του Ορίζοντος», το τελευταίο μυθιστόρημα του Χρήστου Βακαλόπουλου, συμπυκνώνει το πεζογραφικό του σύμπαν και συμπληρώνει το ψηφιδωτό μιας ανήσυχης, δημιουργικής και έκκεντρης προσωπικότητας.

Γράφει ο Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης

Habent sua fata libelli, ναι, τα βιβλία έχουν τη μοίρα τους· άλλα χάνονται στης λήθης τη λίμνη, άλλα αδιαλείπτως διαβάζονται και συζητιούνται μες στα χρόνια και τις δεκαετίες, άλλα εκρήγνυνται και τα θραύσματά τους κοσμούν εξεγερμένους τοίχους –όπως συνέβη με την Κοινωνία του Θεάματος του Γκυ Ντεμπόρ το 1968, στο Παρίσι–, άλλα, καλοκρυμμένα στις κατακόμβες της επίσημης πραγματικότητας για πολύ καιρό, ανακαλύπτονται και δρουν ως οδοδείκτες κινημάτων – λόγου χάρη, τα Άσματα του Μαλντορόρ του Λωτρεαμόν, που ξέθαψε ο Αντρέ Μπρετόν και τα κατέστησε αιώνια.

Ο Σάκος Εκστρατείας του Επίμονου Αναγνώστη, ήδη από την αρχή του έτους, είναι φορτωμένος με τα βιβλία του αείμνηστου Χρήστου Βακαλόπουλου, και με πονήματα που καταπιάνονται με το έργο του. Έλαχε, και δεν είναι παράδοξο, το μυθιστόρημα Η Γραμμή του Ορίζοντος να είναι το πιο πολυδιαβασμένο και πολυσυζητημένο βιβλίο του Χρήστου· και να διαγράφει ακόμη μια λίαν ενδιαφέρουσα τροχιά. Ας δούμε κάποια πώς και γιατί.

Κλίμακα του Ιωάννη Σιναΐτου

Σε κατ᾽ ιδίαν συζητήσεις, αλλά και σε μια ραδιοφωνική εκπομπή, ο Χρήστος Βακαλόπουλος εκμυστηρεύτηκε ότι για τη συγγραφή της Γραμμής του Ορίζοντος (εκδ. Εστία, 1991) χρησιμοποίησε ως πατρόν (αυτολεξεί) την Κλίμακα του Ιωάννη Σιναΐτου, τη λεγόμενη ουρανόδρομο, γραμμένη τον 6ο μ.Χ. αιώνα, αποτελούμενη από τριάντα λόγους συν ένα παράρτημα, όσα δηλαδή και τα κεφάλαια της Γραμμής, και αφηγούμενη μιαν ανοδική κλιμακωτή πορεία προς τη λύτρωση.

Η Ρέα Φραντζή, η ηρωίδα του Βακαλόπουλου, η οποία βέβαια είναι ο Βακαλόπουλος (όπως η Έμμα Μποβαρύ ήταν ο Φλωμπέρ), και η οποία είμαστε εμείς, όπως θα δούμε, ακολουθεί μια διαδρομή τριάντα βαθμίδων που την πάει από την «Αναχώρηση» (πρώτο κεφάλαιο) στο νεύμα του μπλε και του γαλάζιου, στην γραμμή που ενώνει ουρανό και θάλασσα (τριακοστό κεφάλαιο, το πιο σύντομο, μόλις δέκα αράδες, μια «Εικόνα»)· η Ρέα ενδίδει στο νεύμα, ανακεφαλαιώνει τον χρόνο, νοερά κινείται ανάμεσα στον Ιούλιο του 1965 (τότε που «ορκίστηκαν ότι δεν θα φύγουν ποτέ από την Κυψέλη»), τον Αύγουστο του 1968 («… έφεραν στο σπίτι την τηλεόραση […] μέσα σ᾽ ένα μεγάλο κουτί») και το γέρμα της δεκαετίας του 1980, την αυγή της δεκαετίας του 1990, τη λύτρωση, κάνει την κίνησή της (τριακοστό πρώτο κεφάλαιο, παράρτημα, «Βουτιά)», αναβαπτίζεται σε τούτο το αόρατο ελληνικό νησί, βρίσκει μεταρσιωμένη την παιδική και εφηβική της ηλικία, «κολυμπάει αργά προς τη γραμμή του ορίζοντος», προς τις ξανακερδισμένες αλήθειες της.

Κάποιοι είχαν μιλήσει για στροφή του Χρήστου στον χριστιανισμό, στην ορθοδοξία, ακόμα και για προσχώρηση σε έναν ιδιότυπο (καταδικαστέο, κατ᾽ αυτούς) εθνοκεντρισμό. Με την επανέκδοση της Γραμμής ακούστηκαν εκ νέου κάτι τέτοια τόσο έωλα όσο και αίολα – παρόμοια, πολύ πιο έντονα και επικριτικά, έως και υβριστικά, έσουραν στον Μπομπ Ντύλαν, μετά το Slow Train Coming (δίσκο που εγκωμίασε πολλαχώς ο Χρήστος), και στον Διονύση Σαββόπουλο, ιδίως με το Κούρεμα, αλλά και νωρίτερα, θυμάσαι;

Μολοντούτο, ο Βακαλόπουλος έθιγε όσα βραδυφλεγώς εκρήγνυνται στη Γραμμή ήδη από τους Πτυχιούχους (1984) και επίσης ήδη σε δοκίμιά του (δες, Από το χάος στο χαρτί, εκδ. Εστία). Διακρίνουμε –ξαναδιαβάζοντας με χρονολογική σειρά εμφανίσως τα έργα του– ότι, έχοντας περάσει από τις αναλύσεις του Ζαν Μποντριγιάρ και του Ρολάν Μπαρτ (ρητά), καθώς και του Ντεμπόρ (υπόρρητα), ενόσω αρθρογραφούσε οξυδερκώς στην «Αυγή», στον «Σύγχρονο Κινηματογράφο», και στο «Αντί», ο Βακαλόπουλος στρέφεται σε έναν μειλίχιο, καίτοι αιχμηρό ενίοτε λόγο, στην τελεσφόρα προσπάθειά του να συλλάβει το νόημα που σκιρτάει και σαλεύει στην (έστω ταπεινή και σκληρά δυσφημισμένη) πραγματική πραγματικότητα της μεταπολιτευτικής Ελλάδας, αφήνοντας στην άκρη θεωρητικές κατασκευές και προσεγγίγοντάς την σωματικά, κυτταρικά, αυτοβιολογικά.

Εξανίσταται απέναντι στον αριστερό ξύλινο λόγο (έχει, φυσικά, προηγηθεί ο Μάριος Χάκκας – σε πολύ ζοφερές συνθήκες), απέναντι στην πίεση ενός επιτακτικού εξευρωπαϊσμού, σε μιαν οργάνωση των πραγμάτων ώστε να είναι, υποτίθεται, αποδοτικά («Ο δικός μας κοσμος είναι ανοργάνωτος φαινομενικά, αλλά υπάρχει η βαθύτερη ενότητα των πραγμάτων», γράφει στο Ντέφι το 1986)· εναντιώνεται στην αισθητικοποίηση του αυθόρμητου, αγωνιά για την αιμορραγία του περιεχομένου και του νοήματος, επιμένει (μόλις σαράντα μέρες πριν από την εκδημία του): «Έχουμε χρέος να συντηρήσουμε τα καντηλάκια της μοναξιάς μας» (Αντί, τ. 505, 16.12.1992).

Δεξάμενος φλόγα

Η Ρέα Φραντζή αυτό κάνει στη Γραμμή, ανάβει μες στη μοναξιά της ένα κεράκι, ιχνηλατεί τα όσα άφησε να χαθούν μες στον καλπάζοντα ταχύρρυθμο καταναλωτισμό και νεοκυνισμό, τα βρίσκει πάλι, έχει συμμάχους αλληλέγγυους, έστω και αόρατους, στη μύχια περιπέτειά της: τον ίδιο τον δημιουργό της πρώτα απ᾽ όλα, που της προσφέρει λαλιά και λύτρωση, τον Χρήστο που είναι η Ρέα, που είμαστε εμείς, οι ανήσυχοι νεαροί της αφιέρωσης «Υπέρ νοσούντων, καμνόντων, αιχμαλώτων της δεκαετίας του ᾽70». Όπως και ο Χρήστος βρέθηκε με συμμάχους αλληλέγγυους – τον Σταύρο Τσιώλη, τον Ευγένιο Αρανίτση, τον Κωστή Παπαγιώργη, τον Σωτήρη Κακίση, τον Ηλία Λάγιο, εμένα που σας τα ιστορώ, και κάμποσους άλλους που μαζί του άναψαν το μικρό κεράκι στο δάσος που είναι η ποίηση καθώς έλεγε ο Άλεν Γκίσνμπεργκ.

Η Ρέα Φραντζή, πηγαίνοντας στην Πάτμο ανακάλυψε την Κυψέλη, πάει να πει τον έσω εαυτό της. Η Γραμμή του Ορίζοντος είναι μια 162 σελίδων, σχεδόν ασθματική και παλλόμενη, προσευχή μες στο βραχνό κενό της λεγόμενης Μεταπολίτευσης, μια προσευχή που παραμένει επίκαιρη καθόσον η διολίσθηση σε διαφημιστικό και ομοίωμα και φωτοτυπία όλων μας εξακολουθεί να απειλεί ό,τι συνέχει τον άνθρωπο: τη σημασία, το νόημα, τη δημιουργικότητα, τον έρωτα, την αγάπη, τη φιλία.

…και είναι σπαρακτικά ηδύ αυτό το δώρο του Βακαλόπουλου προς όλους μας, μιας και το δημιούργησε στο κατώφλι της ασθένειας, μες στο φάσμα της απειλής του θανάτου, για τούτο και ο ευαίσθητος αναγνώστης του 1991 όπως και αυτός του 2025 ακούνε μέσα από το ρυθμικό λαχάνιασμα της Γραμμής του Ορίζοντος την εναγώνια διακαή επιθυμία του δημιουργού της επειγόντως να προλάβει να τα πει.

Ο Χρήστος, ο αγαπημένος φίλος μας, έπλασε τη Ρέα Φραντζή για να προσευχηθούμε μαζί της, για να μας πει ότι όλοι μας είμαστε η Ρέα Φραντζή, και είναι σπαρακτικά ηδύ αυτό το δώρο του Βακαλόπουλου προς όλους μας, μιας και το δημιούργησε στο κατώφλι της ασθένειας, μες στο φάσμα της απειλής του θανάτου, για τούτο και ο ευαίσθητος αναγνώστης του 1991 όπως και αυτός του 2025 ακούνε μέσα από το ρυθμικό λαχάνιασμα της Γραμμής του Ορίζοντος την εναγώνια διακαή επιθυμία του δημιουργού της επειγόντως να προλάβει να τα πει.

Προγραμματικά προτάσσει ο Χρήστος στο βιβλίο ένα εδάφιο από την Κλίμακα, από τον Τρίτο Λόγο («Περί ξενιτείας», 4), και αντιγράφω εδώ όλη την παράγραφο, μιας και αποτελεί σύνοψη της Γραμμής του Ορίζοντος, σύνοψη κοσμοθεώρησης και δήλωση/προτροπή του αείμνηστου Χρήστου Βακαλόπουλου προς τον εαυτό του και προς εμάς όλους:

«Ξένος ἐστὶν ὁ πάσης ἰδίων καὶ ἀλλοτρίων σχέσεως φυγάς. Μὴ ἀνάμενε ἐπὶ τὴν μονίαν, ἢ ἐπὶ τὴν ξενιτείαν ἐπειγόμενος τὰς φιλοκόσμους ψυχάς· δι᾿ ὅτι ὁ κλέπτης ἀνυπονόητος. Πολλοὶ συσσῶσαι πειραθέντες ῥᾳθύμους καὶ ὀκνηροὺς, συναπώλοντο, τοῦ πυρὸς τῷ χρόνῳ ἀποσβεσθέντος. Δεξάμενος φλόγα τρέχε. Οὐ γὰρ γινώσκεις, τὸ, πότε σβέννυται, καὶ ἐν σκοτίᾳ σε καταλήψει» / (Σὺ ποὺ βιάζεσαι νὰ ξενιτεύσης ἢ νὰ πᾶς στὴν ἔρημο, μὴ περιμένης νὰ ἔλθουν μαζί σου ψυχὲς ποὺ ἀγαποῦν ἀκόμη τὸν κόσμο. Πρόσεχε, διότι ὁ κλέπτης δὲν γίνεται ἀντιληπτός. Πολλοὶ ποὺ ἀποπειράθηκαν νὰ πάρουν μαζί τους ἀνθρώπους ρᾳθύμους καὶ ὀκνηροὺς γιὰ νὰ τοὺς σώσουν, ἐχάθηκαν μαζὶ μὲ αὐτούς, διότι σὺν τῷ χρόνῳ ἔσβησε ἐξ αἰτίας τους τὸ πῦρ (τῆς ψυχῆς τους). Ἀπὸ τὴν στιγμὴ ποὺ ἐδέχθηκες μέσα σου τὴν φλόγα, τρέχε. Διότι δὲν γνωρίζεις πότε θὰ σβήσῃ καὶ θὰ σὲ ἀφήσῃ στὸ σκοτάδι).

Ανακοίνωση της Εταιρείας Συγγραφέων για τον θάνατο του μέλους της Πάνου Θεοδωρίδη.

Επιμέλεια: Book Press

Με λύπη μας πληροφορηθήκαμε τον θάνατο του αρχιτέκτονα και συγγραφέα Πάνου Θεοδωρίδη, σε ηλικία 77 ετών. Γνωστός και με το ψευδώνυμο «Πετεφρής», ο Πάνος Θεοδωρίδης, ο οποίος υπήρξε και μέλος της Εταιρείας μας, αφήνει πίσω του πλούσιο συγγραφικό έργο αποτελούμενο από ποιήματα, πεζά κείμενα, κριτικές και αρθρογραφία.

Στους οικείους του εκφράζουμε τα ειλικρινή μας συλλυπητήρια.

Μερικά λόγια για τον συγγραφέα 

Ο Πάνος Θεοδωρίδης (1948-2025) γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη και μεγάλωσε στα Γιαννιτσά. Σπούδασε αρχιτεκτονική στη Θεσσαλονίκη και συντήρηση μνημείων στην Υόρκη. Εργάστηκε ως αρχιτέκτων ανασκαφών και ερευνητής της μεσαιωνικής τεχνολογίας σε πολλές αρχαιολογικές αποστολές, ελληνικές και ξένες. Ως αναστηλωτής του υπουργείου Πολιτισμού επί εξαετία ασχολήθηκε με πολλά μνημεία, ιδίως της Μακεδονίας. Στο ερευνητικό του έργο περιλαμβάνεται η μελέτη της ρωμαϊκής Εγνατίας Οδού, η μοναστηριακή αρχιτεκτονική, οι μεσαιωνικοί νερόμυλοι, τα αμυντήρια. Ασχολήθηκε συστηματικά με την ιστορική και μνημειακή τοπογραφία. Στις δημοσιεύσεις και ανακοινώσεις του περιλαμβάνονται “Πίνακας τοπωνυμίων του αγιορείτικου παραγωγικού χώρου”, “Συμβολή στη μελέτη της υστεροβυζαντινής κατοικίας”, “Αλμυρός”, “The monastic model”, “Μεσογαία μεσόγειος” κ.ά. Από το 1965 εξάλλου δημοσίευε ποίηση και πεζογραφία σε ποικίλα περιοδικά έντυπα, ιδίως της Θεσσαλονίκης. Το έργο του συγκεντρωνόταν κυρίως στην πρώτη και δεύτερη περίοδο του Τράμ, στο περιοδικό Χάρτης και στο Εντευκτήριο. Είχε ασχοληθεί με ποίηση, πεζογραφία, θέατρο, σενάρια, μετάφραση, κριτική, ραδιόφωνο, αρθρογραφία, συνεργασίες με εφημερίδες και περιοδικά, καθώς και με το ιστολογείν.

Γυναικείο Βραβείο Δοκιμίου 2025: Νένε Τσέρι και Αν Απλμπάουμ στη μακρά λίστα

Δεκαέξι συγγραφείς διεκδικούν το βραβείο των 30.000 λιρών που θεσπίστηκε πέρσι για την αντιμετώπιση των ανισοτήτων στις υποψηφιότητες στα βραβεία δοκιμίων. Στην κεντρική εικόνα, η Neneh Cherry, υποψήφια για το βιβλίο της «A thousand threads». Από τα 16 βιβλία, μόνο ένα κυκλοφορεί στα ελληνικά.

Επιμέλεια: Book Press

Δεκαέξι συγγραφείς διεκδικούν το φετινό Γυναικείο Βραβείο Δοκιμίου, που θεσπίστηκε πέρυσι για την αντιμετώπιση των ανισοτήτων στις υποψηφιότητες στα βραβεία δοκιμίων του Ηνωμένου Βασιλείου. Ανάμεσά τους βρίσκεται η τραγουδίστρια των Buffalo Stance, Neneh Cherry, η ιστορικός Anne Applebaum και η βουλευτής των Εργατικών Yuan Yang.

Το βραβείο διεκδικούν συγγραφείς τα βιβλία των οποίων κυκλοφόρησαν στο Ηνωμένο Βασίλειο από την 1η Απρίλη 2024 ως τις 31 Μάρτη 2025.

Η νικήτρια του Γυναικείου Βραβείου Δοκιμίου λαμβάνει 30.000 £ και ένα αντίγραφο ενός ειδώλου που ονομάζεται «Charlotte» από τη γλύπτρια Ann Christopher RA FRSS. Τα χρήματα και το έργο τέχνης δωρίζονται από το Charlotte Aitken Trust και χορηγός του βραβείου είναι η διαδικτυακή υπηρεσία Findmypast.

Τα βιβλία της μακράς λίστας «εκπροσωπούν επάξια πολλούς διαφορετικούς κλάδους και είδη», είπε η δημοσιογράφος Καβίτα Πούρι, πρόεδρος της φετινής κριτικής επιτροπής και συμπλήρωσε ότι «αυτό που τα ενώνει είναι η ποιότητα της γραφής, η αυθεντία της φωνής και η πρωτοτυπία της αφήγησης τους, το βάθος και η διεισδυτικότητα της έρευνας».

Η βραχεία λίστα των έξι βιβλίων θα ανακοινωθεί στις 26 Μαρτίου, ενώ η νικήτρια θα ανακοινωθεί στις 12 Ιουνίου, μαζί με τη νικήτρια του Βραβείου Γυναικείας Μυθοπλασίας.

Η μακρά λίστα – Μόνο ένα βιβλίο κυκλοφορεί στα ελληνικά

Απολυταρχία Α.Ε. Οι δικτάτορες που θέλουν να κυριαρχήσουν στον κόσμο (μτφρ. Χριστίνα Θεοχάρη, εκδόσεις Παπαδόπουλος) της Αν Απλμπάουμ (Anne Applebaum)

Embers of the Hands: Hidden Histories of the Viking Age της Eleanor Barraclough (εκδ. Profile Books)

The Eagle and the Hart: The Tragedy of Richard II and Henry IV της Helen Castor (εκδ. Allen Lane, Penguin Press, Penguin Random House)

A Thousand Threads της Neneh Cherry (εκδ. Fern Press, Vintage, Penguin Random House)

The Story of a Heart της Rachel Clarke (εκδ. Abacus, Little, Brown Book Group, Hachette)

Raising Hare της Chloe Dalton (εκδ. Canongate Books)

Ootlin της Jenni Fagan (εκδ. Hutchinson Heinemann, Cornerstone, Penguin Random House)

Why Fish Don’t Exist: A Story of Loss, Love and the Hidden Order of Life της Lulu Miller (εκδ. ONE, Pushkin Press)

Agent Zo: The Untold Story of Fearless WW2 Resistance Fighter Elżbieta Zawacka της Clare Mulley (εκδ. Weidenfeld & Nicolson, Orion Publishing Group, Hachette)

By the Fire We Carry: The Generations-Long Fight for Justice on Native Land της Rebecca Nagle (εκδ. William Collins, HarperCollins)

Wild Thing: A Life of Paul Gauguin της Sue Prideaux (εκδ. Faber & Faber)

What the Wild Sea Can Be: The Future of the World’s Ocean της Helen Scales (εκδ. Grove Press, Atlantic Books)

The Peepshow: The Murders at 10 Rillington Place της Kate Summerscale (εκδ. Bloomsbury Circus, Bloomsbury Publishing)

Sister in Law: Fighting for Justice in a System Designed by Men της Harriet Wistrich (εκδ. Torva, Transworld, Penguin Random House)

Tracker της Alexis Wright (εκδ. And Other Stories)

Private Revolutions: Coming of Age in a New China της Yuan Yang (εκδ. Bloomsbury Circus, Bloomsbury Publishing)

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρου

ΤΟ ΠΙΟ ΟΜΟΡΦΟ ΤΕΧΝΑΣΜΑ ΤΟΥ ΦΩΤΟΣ

Το βιβλίο

Πληροφορίες

Όλοι µας έχουµε σπάσει ένα ποτήρι, κάποια στιγµή. Mπορεί όµως να καυχηθεί κανείς πως έχει δει θραύσµατα να συνενώνονται για να φτιάξουν ένα ποτήρι; Προφανώς όχι, γιατί είναι αδύνατον. Ωστόσο, αυτό ακριβώς κάνει το σύµπαν εδώ και 13,8 δισεκατοµµύρια χρόνια. Το κλειδί για τούτο το παράδοξο φαινόµενο είναι ο κοµβικός ρόλος του φωτός στην ιστορία του σύµπαντος. Αν η ύλη οργανώθηκε σε γαλαξίες, αστέρες και πλανήτες, αυτό έγινε χάρη στο φως, που είναι ταυτόχρονα ο αφηγητής της ιστορίας του σύµπαντος, αλλά και ο πρωταγωνιστής της. «Tο σύµπαν δεν έχει καµιά υποχρέωση να είναι ωραίο, κι όµως είναι», έχει γράψει ο γάλλος ακαδηµαϊκός Φρανσουά Τσενγκ. Άραγε, θα µπορούσε το σύµπαν να µην είναι όµορφο ή, τουλάχιστον, να µην είναι διαρθρωµένο σε περίπλοκες, µοναδικές µορφές; Και, εν τέλει, έχει το σύµπαν κάποιο νόηµα και ακολουθεί συγκεκριµένη κατεύθυνση, όπως το νερό σε µια βουνοπλαγιά, που ρέει πάντοτε από τα ψηλά στα χαµηλά;

Ο Νταβίντ Ελµπάζ µάς παρασύρει σε µια άκρως πρωτότυπη, αλλά απόλυτα εύλογη εξιστόρηση της πορείας του σύµπαντος, σε µια αφήγηση που εµπλουτίζεται από λογοτεχνικές και φιλοσοφικές αναφορές. Από τα πρώτα άτοµα µέχρι τους αστέρες, τους γαλαξίες και τους ζωντανούς οργανισµούς, η ύλη οργανώνεται πάντοτε προς ολοένα και πιο σύνθετες µορφές, µε καταλύτη πάντα το φως. Το σύµπαν δεν πορεύεται σε κάθε περίπτωση προς τη µέγιστη αταξία…

ΕΤ: Tο βιβλίο υπάγεται στον Nόμο περί Eνιαίας Tιμής Bιβλίου, δηλαδή ισχύει μέγιστη έκπτωση 10%.

Το πεζογραφικό σύμπαν της Κλαούδια Πινιέιρο [Claudia Piñeiro] μέσα από τέσσερα μυθιστορήματα που μετέφρασε η Ασπασία Καμπύλη, για τις εκδόσεις Carnivora, αλλά και η συνολικότερη πολιτική και κοινωνική παρουσία της στην κοινωνία της Αργεντινής.

Γράφει η Φανή Χατζή

Η Κλαούδια Πινιέιρο (Claudia Piñeiro) είναι μια συγγραφέας-πρόταση των εκδόσεων Carnivora, οι οποίες τη συνέστησαν για πρώτη φορά στο ελληνικό κοινό ως μία από τις κορυφαίες συγγραφείς της Αργεντινής και την τρίτη πιο μεταφρασμένη συγγραφέα στη χώρα της μετά τον Χόρχε Λουίς Μπόρχες και τον Χούλιο Κορτάσαρ.

Ενόψει της επίσκεψής της στη χώρα μας στο πλαίσιο του φετινού φεστιβάλ LEA, διαβάσαμε και τα τέσσερα «σαρκοβόρα» βιβλία της που κυκλοφορούν στα ελληνικά, όλα σε μετάφραση της Ασπασίας Καμπύλη, και τα παρουσιάζουμε αναλυτικά μαζί με τη συγγραφέα τους.

Κλαούδια Πινιέιρο: Η γραφή ως στοιχείο του DNA της

Η Κλαούδια Πινιέιρο γεννήθηκε το 1960 στο Μπουρσάκο, ένα προάστιο του Μπουένος Άιρες στο οποίο εκτυλίσσεται και το πιο διάσημο βιβλίο της, Η Ελένα ξέρει. Σπούδασε οικονομικά και όχι κοινωνιολογία, όπως ήθελε, καθώς η στρατιωτική δικτατορία του Βιδέλα είχε καταργήσει όλα τα τμήματα ανθρωπιστικών σπουδών στη χώρα. Μετά την αποφοίτησή της, εργάστηκε στον χρηματοοικονομικό τομέα και στα μέσα ενημέρωσης. Αργότερα, σπούδασε κινηματογραφική και θεατρική γραφή, ενώ παράλληλα συμμετείχε σε διάφορα σεμινάρια δημιουργικής γραφής, μεταξύ των οποίων και αυτό του συγγραφέα που αναγνωρίζει ως μέντορά της, του Γκιγιέρμο Σακομάνο [Guillermo Saccomanno].

Μολονότι ο βιοπορισμός από τη συγγραφή δεν είναι εύκολη υπόθεση στη χώρα της, έχει δηλώσει πολλές φορές ότι η γραφή ήταν εγγεγραμμένη στο DNA της και θυμάται τον εαυτό της να γράφει από μικρή. Πριν ακόμα εισχωρήσει πλήρως στον χώρο της λογοτεχνίας, εξάλλου, έγραφε με άλλες ιδιότητες, όπως αυτή της δημοσιογράφου. Σήμερα, έχοτνας πίσω της μια συγγραφική  καριέρα είκοσι χρόνων, το βιογραφικό της μετρά δέκα βιβλία ενηλίκων, αρκετά σενάρια και θεατρικά έργα και μερικά παιδικά βιβλία. Η ίδια συνεχίζει να γράφει άοκνα, ενώ παράλληλα παραδίδει μαθήματα δημιουργικής γραφής και συμμετέχει σε επιτροπές βραβείων.

Έντονη ακτιβιστική δράση

Η Πινιέιρο είναι ένθερμη υποστηρίκτρια του φεμινιστικού κινήματος, των ΛΟΑΤΚΙΑ+ διεκδικήσεων και των δικαιωμάτων των αυτόχθονων της Αργεντινής, ενώ συμμετέχει ενεργά στο κίνημα Ni Una Menos και τον αγώνα του Πράσινου Μαντηλιού για τη νομιμοποίηση της άμβλωσης. Έχει υψώσει τη φωνή της κατά διαστήματα κατά της έμφυλης βίας, των γυναικοκτονιών, της διαφθοράς, της ακροδεξιάς ρητορικής. Οι ακτιβιστικές διεκδικήσεις της Πινιέιρο για ζητήματα αυτοδιάθεσης και αξιοπρέπειας στη ζωή και τον θάνατο, οι οποίες εμποτίζουν και τη γραφή της, την καθιστούν συχνά αποδέκτρια ύβρεων και απειλών.

Το 2023 δημοσιεύτηκε το μη μυθοπλαστικό βιβλίο της, «Escribir un silencio» (εκδ. Alfaguara), το οποίο συγκεντρώνει πολλές πολιτικές της παρεμβάσεις για τα παραπάνω θέματα, αλλά και κείμενά της για τη μητρότητα, την πανδημία, τη γραφή. Στην ίδια έκδοση συμπεριλαμβάνεται και η περίφημη ομιλία της ενώπιον της Γερουσίας υπέρ της ψήφισης του νόμου για την εκούσια διακοπή της κύησης. Πολύ πριν τη νομιμοποίηση της άμβλωσης στην Αργεντινή το 2021, η Πινιέιρο αγωνίστηκε για τη διεκδίκηση του δικαιώματος, τόσο μέσα από τον δημόσιο λόγο της όσο και τα γραπτά της. Οι απειλές του νέου προέδρου της Αργεντινής, Χαβιέρ Μιλέι να ποινικοποιήσει ξανά την άμβλωση, αλλά και τα αντίστοιχα οπισθοδρομικά κύματα στις ΗΠΑ και άλλες Δυτικές χώρες, αποδεικνύουν ότι το δικαίωμα δεν είναι τελικά αναφαίρετο και τα βιβλία της Πινιέιρο παραμένουν επίκαιρα.

Για το ζήτημα των αμβλώσεων στη γραφή της

Το ενδεχόμενο της μη επιθυμητής εγκυμοσύνης προκύπτει επανειλημμένα στην εργογραφία της σαν μια συγγραφική «εμμονή», όπως τη χαρακτηρίζει η ίδια. Η άμβλωση, μάλιστα, διαδραματίζει πολύ σημαντικό ρόλο στην πλοκή των δύο δραματικών της βιβλίων που έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά. Η Πινιέιρο καταδεικνύει τη νομική υποκρισία της απαγόρευσης της άμβλωσης ως αποτέλεσμα μιας φαλκιδευμένης στάθμισης δικαιωμάτων ανάμεσα σε ένα έμβρυο και έναν ολοκληρωμένο άνθρωπο που στερείται επιλογής.

Η Πινιέιρο καταδεικνύει τη νομική υποκρισία της απαγόρευσης της άμβλωσης ως αποτέλεσμα μιας φαλκιδευμένης στάθμισης δικαιωμάτων ανάμεσα σε ένα έμβρυο και έναν ολοκληρωμένο άνθρωπο που στερείται επιλογής.

Κυρίως, όμως, η συγγραφέας υπογραμμίζει την υποκρισία της στέρησης του δικαιώματος σε μια νόμιμη και ασφαλή άμβλωση εις βάρος της ζωής ή υγείας της εγκύου. Η γραφή της Πινιέιρο μας εκθέτει στη φρίκη ανήλικων, ευάλωτων κοριτσιών που υπό τον φόβο της κατακραυγής οδηγούνται σε αυτοσχέδια ιατρεία, με παρωχημένες μεθόδους, χωρίς τις απαραίτητες άδειες και τις επαρκείς συνθήκες υγιεινής. Η απαγόρευση της λέξης «άμβλωση» στο σπίτι ή την εκκλησία, μας λέει η Πινιέιρο, δεν σταματά δια μαγείας μια συνηθισμένη τακτική, την καθιστά απλά πιο επισφαλή και στιγματιστική για όσες την ενεργούν.

Το latin noir – γραφή ως υφαντό

Ο Ανδρέας Αποστολίδης στην έκδοση Λάτιν Νουάρ – Η Λατινική Αμερική μέσα από τους συγγραφείς και τις αστυνομικές ιστορίες τους (εκδ. Άγρα) που συμπλήρωσε την κυκλοφορία του ομώνυμου ντοκιμαντέρ του, εντάσσει την Κλαούδια Πινιέιρο, την αποκαλούμενη «dama negra de la literatura argentina» του Μπουένος Άιρες, στο είδος του λάτιν νουάρ και συγκεκριμένα στη νέα μορφή που αυτό έλαβε τον 21ο αιώνα, οπότε οι δικτατορίες ανήκουν πια στο παρελθόν, αλλά «το σύστημα που τις εξέθρεψε παραμένει» (Λάτιν Νουάρ, σελ. 113). Η ίδια, παρόλο που συμμετείχε στο ντοκιμαντέρ, διατείνεται συχνά ότι τα βιβλία της εκφεύγουν του χαρακτηρισμού «νουάρ».

Το έγκλημα στην Πινιέιρο δεν είναι ένα μυστήριο προς επίλυση, αλλά μια ακραία έκφανση της βίας στην οποία ομνύει η κοινωνία.

Όλα τα βιβλία της Πινιέιρο που κρατάμε στα χέρια μας ξεκινούν με έναν θάνατο, μια πιθανή δολοφονία ή αυτοκτονία προς διερεύνηση, την οποία η συγγραφέας διαχειρίζεται διαφορετικά, χτίζοντας γύρω της ένα οικογενειακό δράμα, ένα σατιρικό ψυχόδραμα, ένα νουάρ ή μια τραγωδία. Σε όλα ανεξαιρέτως τα βιβλία, όμως, η διαλεύκανση του μυστηρίου δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά εξυπηρετεί την ανάδυση παγιωμένων παθογενειών, όπως η διαφθορά, οι ταξικές ανισότητες, η ανελευθερία, ο απολυταρχισμός. Το έγκλημα στην Πινιέιρο δεν είναι ένα μυστήριο προς επίλυση, αλλά μια ακραία έκφανση της βίας στην οποία ομνύει η κοινωνία. Η δομή της δεν είναι αυτή του παζλ, αλλά ενός υφαντού, στο οποίο αποκαλύπτεται πρώτα η καλή του πλευρά, μετά η ανάποδη, και στο τέλος όλες οι ραφές, οι σταυροβελονιές και τα ξέφτια του.

Αποδόμηση θεσμών

Με την κλιμάκωση της αφήγησης, η Πινιέιρο στοχεύει περισσότερο στην απογύμνωση του φαρισαϊσμού που συγκαλύπτει σαθρές κοινωνικές δομές, παρά στην κορύφωση της αγωνίας, εξού και το «μυστήριο» δεν διατηρείται ποτέ μέχρι τέλους. Η ευθύβολη κριτική της βάλει κατά θεσμών που έχουν όμορφο προσωπείο, αλλά υποκρύπτουν μυριάδες δεινά. Ξεσκεπάζοντας τον μανδύα νομιμότητας και κανονικότητας που συντηρεί η οργανωμένη θρησκεία, τα μίντια, η πολιτική, η Πινιέιρο εκθέτει διαρκώς την κοινωνική σήψη από τις ρίζες της.

Ιδιαίτερα σκληρή μοιάζει να είναι με την οικογένεια, «τον αλλόκοτο αυτό θεσμό, τον απαρτιζόμενο από μέλη που δεν διαλέγεις, αλλά είσαι καταδικασμένος να ανέχεσαι από γεννησιμιού σου» (σελ. 60, «Καθεδρικοί»). Η αργεντινή οικογένεια μέσα από το βλέμμα της Πινιέιρο βάλλεται διαρκώς από υπέρτερές της δυνάμεις, όπως η οικονομική ανέχεια, ο καθολικισμός, η πατριαρχία, ο συντηρητισμός, ο σεξισμός, και ταυτόχρονα γίνεται η ίδια χοάνη αυτών.

Η σημασία των χαρακτήρων – η γυναίκα της Πινιέιρο

Στο αιώνιο συγγραφικό ψευτοδίλημμα (πλοκή ή χαρακτήρες), η Πινιέιρο δίνει αισθητά μεγαλύτερη βαρύτητα στους πολυδιάστατους ήρωές της, φροντίζοντας κάθε τέλος να υπηρετεί κατά βάση το τόξο μεταβολής αυτών και όχι κάποια ευφάνταστη κατάληξη ή ανατροπή. Ηθικά γκρίζοι, θύτες και συνάμα θύματα, οι ήρωές της συχνά βρίσκονται σε πλάνη σχετικά με το μερίδιο ευθύνης τους, προσκολλώνται ευκαιριακά σε ηθικές πυξίδες, μεροληπτούν, και δικαιολογούν τις πράξεις τους με βάση τις θείες δυνάμεις. Μέσα από αυτούς τους ήρωες, η συγγραφέας μελετά τελικά το έγκλημα στις ηθικές/θρησκευτικές του διαστάσεις, εστιάζοντας στην ενοχή και στην αυταπάτη, στην αυτοδικία και την αυτοτιμώρηση.

Αποκαλύπτοντας τις κρυμμένες ταυτότητες πίσω από τα θέσφατα, δημιουργεί χαρακτήρες ανθρώπινους που εκτείνονται σε πολλές αποχρώσεις και όχι σε μανιχαϊστικά δίπολα.

Στο επίκεντρο, τέλος, της γραφής της, βρίσκεται η θέση της γυναίκας και οι παραδοσιακές αναπαραστάσεις της. Η γυναίκα νοικοκυρά, η γεροντοκόρη, η φαμ-φατάλ, η χήρα, η καλή μητέρα είναι όλες φωνές που τοποθετεί στο τιμόνι της αφήγησης η Πινιέιρο για να αποδομήσει μέσω αυτών τα ίδια τα στερεότυπα, αλλά και τα χαρακτηριστικά που αποδίδονται συνειρμικά σε αυτά. Αποκαλύπτοντας τις κρυμμένες ταυτότητες πίσω από τα θέσφατα, δημιουργεί χαρακτήρες ανθρώπινους που εκτείνονται σε πολλές αποχρώσεις και όχι σε μανιχαϊστικά δίπολα.

Τα βιβλία της που κυκλοφορούν στα ελληνικά

Η Ελένα ξέρει – Μια λοξή ματιά στη φροντίδα, την αναπηρία και την αυτοδιάθεση του γυναικείου σώματος

Από τότε που κυκλοφόρησε στα ελληνικά το βιβλίο Η Ελένα ξέρει (μτφρ. Ασπασία Καμπύλη, εκδ. Carnivora, 2020) μεσολάβησε η αγγλική έκδοση του Charco Press η οποία βρέθηκε στη βραχεία λίστα για το Διεθνές Βραβείο Μπούκερ (2021) και η μεταφορά του στον κινηματογράφο (2023). Οι εκδόσεις Carnivora, όμως, είχαν ήδη από το 2020 ξεχωρίσει αυτό το κείμενο για να μας συστήσουν την Αργεντινή συγγραφέα ως το πιο αντιπροσωπευτικό δείγμα γραφής της, αυτό που μετουσιώνει όλα τα στοιχεία που σκιαγραφήσαμε ως χαρακτηριστικά στη βιβλιογραφία της. Γραμμένο το 2007, απέδειξε τη διαχρονικότητά του, παραμένοντας έως σήμερα επίκαιρο.

Η υπερήλικη Ελένα που πάσχει από πάρκινσον πλας, μια εκφυλιστική ασθένεια που νεκρώνει τα νεύρα και αδυνατίζει τους μύες, πασχίζει να εξιχνιάσει τον θάνατο της κόρης της. Το κρεμασμένο κορμί της Ρίτας στο καμπαναριό του χωριού υποδεικνύει ότι πρόκειται για αυτοχειρία, πόρισμα στο οποίο κατέληξε και η αστυνομία, αλλά η Ελένα ξέρει ότι τις ημέρες που έβρεχε η κόρη της δεν πατούσε στην εκκλησία, εξαιτίας ενός παιδικού τραύματος, άρα αποκλείεται να αυτοκτόνησε το παιδί της. Καθώς κάθε βήμα της Ελένα εξαρτάται από την επάρκεια λεβοντόπας στο σώμα της, πρέπει να ζητήσει βοήθεια για την εξιχνίαση του εγκλήματος. Πρέπει να βρει την κοπέλα στην οποία η κόρη της χρωστάει μια χάρη, την Ισαμπέλ. Εργαλειοποιώντας το αρτιμελές, ικανό της σώμα, θα ανακαλύψει την αλήθεια για την κόρη της.

(…), η αναπηρία στην Πινιέιρο δεν είναι ένα σύμβολο, όπως βλέπουμε συχνά να αντιμετωπίζεται στις αναπαραστατικές τέχνες, αλλά απτή πραγματικότητα με κοινωνικές και ατομικές διαστάσεις.

Η πορεία της Ελένα από το ένα σημείο της πόλης στο άλλο δίνεται σαν ένα διακεκομμένο οδοιπορικό, συντονισμένο στον ρυθμό των κινήσεων που της επιτρέπει το σώμα της. Κόντρα στη διάθεση του νου της να τρέξει, το σώμα της είναι ένα βαρίδιο, ένα φορτίο που επιβάρυνε την κόρη της, όπως αποκαλύπτουν σταδιακά οι αναδρομές στο παρελθόν. Όλη η πλοκή του βιβλίου βασίζεται σε μια διπλή φενάκη, μια αυταπάτη που έχει ανάγκη να πιστέψει η Ελένα για να συνεχίζει να παλεύει για τη ζωή της, ότι, αφενός η κόρη της δολοφονήθηκε και ότι η Ισαμπέλ χρωστούσε χάρη στην κόρη της. Γερμένη καθώς είναι συνεχώς προς τα κάτω, λόγω της ασθένειας, αδυνατεί να δει ευθεία, ακριβώς όπως παρωπιδικά αρνείται να αποδεχτεί την αλήθεια.

Με μοναδική εξαίρεση αυτόν τον συμβολισμό, η αναπηρία στην Πινιέιρο δεν είναι ένα σύμβολο, όπως βλέπουμε συχνά να αντιμετωπίζεται στις αναπαραστατικές τέχνες, αλλά απτή πραγματικότητα με κοινωνικές και ατομικές διαστάσεις. Από την πλευρά του υποκειμένου, η αναπηρία είναι ένα ξένο σώμα που επιβάλλεται πάνω στο υπάρχον, γι’ αυτό και η Ελένα την προσωποποιεί (η «πουτάνα»), από την πλευρά της φροντίστριας κόρης είναι μια επιβαρυντική ευθύνη την οποία θα έπρεπε να μοιράζεται με θεσμούς πρόνοιας και αρωγής. Η πολιτεία, όμως, τη βλέπει σαν ένα ποσοστό πάνω σε ένα επίσημο χαρτί, σφραγισμένο από την αρμόδια επιτροπή, επιδοθέν από έναν υπάλληλο με μηδενική ενσυναίσθηση.

(…) διεκδικεί ορατότητα για το υπέργηρο, ανάπηρο σώμα που παραγκωνίζεται όχι μόνο στη Λογοτεχνία αλλά και τον δημόσιο χώρο.

Η συγγραφέας είναι καταπέλτης εναντίον της θεσμικής απαξίωσης, της υποκρισίας της εκκλησίας και της αδιαφορίας της κοινότητας που συνέβαλαν ώστε ένα νέο άτομο να βρεθεί στον ρόλο της φροντίστριας και ένα άρρωστο σώμα να επιδέχεται αποστροφής και απαξίας στον δημόσιο χώρο. Ταυτόχρονα, είναι αμείλικτη με τις δύο ηρωίδες της, την Eλένα που ήταν μια δύστροπη μητέρα και τη Ρίτα που είχε τη θρησκεία ως ηθικό καθοδηγητή. Η δυσλειτουργική σχέση μεταξύ τους, η οποία εντάσσει το έργο σε μια γενεαλογία σχετικών βιβλίων (βλ. Γιέλινεκ, Μιούλερ), μέμφεται τους επιβεβλημένους κοινωνικά ρόλους που συνδέονται με τη μητρότητα και θυγατρικότητα και λειτουργούν συχνά ενοχικά για τις γυναίκες.

Το βιβλίο παίρνει προς το τέλος μια τροπή που αφορά άμεσα την αυτοδιάθεση του γυναικείου σώματος, αλλά υιοθετεί έναν επιτακτικό και ίσως ηθικολογικό τόνο, ο οποίος απουσιάζει στο μεταγενέστερο έργο της, Οι Καθεδρικοί, στο οποίο χειρίζεται το ίδιο θέμα πιο επιδέξια. Το συγκεκριμένο, όμως, παραμένει εξέχον στη βιβλιογραφία της, γιατί διεκδικεί ορατότητα για το υπέργηρο, ανάπηρο σώμα που παραγκωνίζεται όχι μόνο στη Λογοτεχνία αλλά και τον δημόσιο χώρο. Η οδύσσεια της Ελένα μας στιγματίζει και μας αναγκάζει να στρέψουμε το βλέμμα στις αόρατες πλευρές της ασθένειάς της.

Δικιά σου για πάντα – Αποδομώντας τη μεσοαστική πυρηνική οικογένεια

Στο Δικιά σου για πάντα (μτφρ. Ασπασία Καμπύλη, εκδ. Carnivora, 2023), το δεύτερο βιβλίο της Πινιέιρο και το δεύτερο που μεταφράστηκε στα ελληνικά, με χιουμοριστικό και ανάλαφρο ύφος, που βέβαια δεν υπολείπεται καυστικότητας, η συγγραφέας εστιάζει και πάλι στον θεμέλιο θεσμό της οικογένειας, στην πυρηνική, μεγαλοαστική μορφή της. Η Ινές ζει μια ευτυχισμένη ζωή, φροντίζοντας το σπίτι της, τον σύζυγό της, Ερνέστο, και την 17χρονη κόρη τους, Λάλι. Όταν βρίσκει στον χαρτοφύλακα του συζύγου της μια καρδιά ζωγραφισμένη με κραγιόν και την αφιέρωση «δικιά σου για πάντα», αποφασίζει να τον ακολουθήσει σε μια από τις εξόδους του. Παρόλο που ανακαλύπτει ένα πολύ πιο σκοτεινό μυστικό από μια εξωσυζυγική σχέση, η Ινές αποφασίζει να συγκαλύψει τις πράξεις του προκειμένου να διατηρήσει την οικογενειακή της ευτυχία.

Φαινομενικά αφελής και συντηρητική, στην πραγματικότητα, όμως, ευκαιριακά και προσποιητά «χαζούλα», η Ινές σκιαγραφείται ως μια ηρωίδα εμβαπτισμένη στα πατριαρχικά διδάγματα που έμαθε από τη μητέρα της. Λαμβάνει ως δεδομένο ότι κάθε γυναίκα εξαπατάται από τον άνδρα της κάποια στιγμή και ότι το χρέος της γυναίκας είναι να κρατήσει την οικογένεια ενωμένη. Ορώντας τον γάμο σαν τη μόνη πηγή επιτυχίας και ολοκλήρωσης, ενδιαφέρεται να διατηρήσει αλώβητα τα προσχήματα, το εξωτερικό περιτύλιγμα του γάμου της, ενώ χάνει τον άνδρα της αλλά, το σημαντικότερο, χάνει ανεπιστρεπτί την εμπιστοσύνη της κόρης της.

Καθώς προχωρά η αφήγηση από τη δική της οπτική γωνία, ξεδιπλώνεται ένας χαρακτήρας με πολλά ελαττώματα, εσωτερικευμένο σεξισμό, τοξικότητα για τους γύρω της που αρνείται να αναγνωρίσει τον εαυτό του ως αιτία του προβλήματος. Η Πινιέιρο ψυχογραφεί, ουσιαστικά, και πάλι μια ηρωίδα που βρίσκεται σε άρνηση. Η Ινές πασχίζει να διατηρήσει το οικοδόμημα της οικογένειά της με στρουθοκαμηλισμούς, αγνοώντας το πραγματικό μέγεθος της ζημιάς. Εδώ, όμως, η τραγικότητα της άγνοιας της πρωταγωνίστριας υποδαυλίζεται από τα εμβόλιμα κεφάλαια που διακόπτουν της ροή συνείδησης της Ινές, τα διαλογικά επεισόδια από τη ζωή της κόρης που διατηρεί το δικό της μυστικό και τις αστυνομικές εκθέσεις που προικονομούν ένα δυσάρεστο τέλος.

Πιστή στην αποδόμηση της «αγίας» οικογένειας, η Πινιέιρο ακολουθεί τη δυσλειτουργικότητα του θεσμού μέσα από γονείς που τραυματίζουν τα παιδιά τους και παιδιά που αντανακλούν τις πράξεις των γονέων τους, διαιωνίζοντας το τραύμα. Ο οικιακός χώρος γίνεται μια παιδική χαρά συγκαλυμμένων μυστικών, αδιαφορίας και αποξένωσης, ένα σχολείο εμπέδωσης των έμφυλων ρόλων. Ο άνδρας, παρέχων το εισόδημα του σπιτιού, μπορεί να ξεστρατίσει αλλά επιβάλλεται να ξαναγυρίσει στη γυναίκα του, η σύζυγος νοικοκυρά ετεροπροσδιορίζεται από τον σύζυγο, και το άτυχο παιδί ζει υπό την ίδια στέγη αλλά στον δικό του κόσμο.

Η διάχυτη ειρωνεία, πάντως, δεν επιτρέπει στην αφήγηση να ξεστρατίσει σε τραγικές οδούς. Αντιθέτως, το χιούμορ σαν αφηγηματικό όχημα καυτηριάζει την ηρωίδα που πασχίζει να δημιουργήσει μυστήριο στη ζωή της αντί να κοιτάξει κατάματα την αλήθεια, ενώ παράλληλα κλείνει το μάτι και στο είδος του άρλεκιν που συνέβαλε με τον τρόπο του στη διαιώνιση του στερεοτύπου της νοικοκυράς. Οι λάτρεις της ιδιαίτερης φωνής της Ινές μπορούν να απολαύσουν και το πιο πρόσφατο βιβλίο της Πινιέιρο, El tiempo de las moscas, που δεν έχει μεταφραστεί ακόμα στα ελληνικά, το οποίο αποτελεί τη συνέχεια του «Δικιά σου για πάντα» και παρακολουθεί την Ινές πολλά χρόνια μετά το πρώτο βιβλίο.

Καθεδρικοί – Τα μυστικά και ρήγματα πίσω από τις προσόψεις της οικογένειας, της θρησκείας και της πίστης

Η 17χρονη Άννα Σαρδά, η μικρότερη από τις τρεις αδερφές Σαρδά, το «μπουμπούκι» όπως την αποκαλούσε ο πατέρας της, κείτεται νεκρή σε μια αλάνα, έναν σκουπιδότοπο στο κέντρο της επαρχίας Αντρογκέ του Μπουένος Άιρες. Το άψυχο κορμί της, που βρίσκεται διαμελισμένο και καμένο, υποδηλώνει ένα φρικτό, αποτρόπαιο έγκλημα. Η αστυνομία, όμως, δεν καταφέρνει να διαλευκάνει την υπόθεση και η εκκλησία, που προσπαθεί να κατευνάσει τα πνεύματα, υποκινεί την αρχειοθέτησή της. Τριάντα χρόνια μετά, ο θάνατός της παραμένει ένα μυστήριο, το οποίο αρχίζει να ξεδιαλύνεται μέσα από τις αφηγήσεις έξι ατόμων που καλούνται να «καταθέσουν» τη δική τους μαρτυρία.

Από τις πρώτες αφηγήσεις καθίσταται σαφές ότι ο θάνατος της Άννας σημάδεψε ανεξίτηλα τους οικείους της με ορατές ή αόρατες πληγές. Η οικογένεια κατακερματίζεται, η μητέρα της θανούσας βυθίζεται στη σιωπή, ο πατέρας απομονώνεται, ψάχνοντας στοιχεία, η μεσαία αδερφή αυτοεξορίζεται μόνιμα στην Ισπανία, ενώ η μεγάλη ψάχνει την κατ’ επίφαση ευτυχία στην δημιουργία δικής της οικογένειας. Η κολλητή φίλη της Άννας, η Μαρσέλα, διαγνωσμένη με εμπροσθόδρομη αμνησία, αδυνατεί να συγκρατήσει νέες πληροφορίες. Η μνήμη της έχει κολλήσει στη μέρα θανάτου της φίλης της. Ο Ματέο, ο οποίος δεν γνώρισε ποτέ τη θεία του, περιγράφει ως «ουλή» τον θάνατό της, μια ουλή αρκετά βαθιά, ώστε στιγματίζει μέχρι και τον απόγονο που δεν γνώρισε ποτέ.

η Πινιέριο επιτρέπει τους αναγνώστες της να αναλογιστούν τους δικούς τους βαθμούς αιτιώδους συνάφειας ανάμεσα στον θάνατο και τις πράξεις ή παραλείψεις των ηρώων, με βάση τους δικούς τους κώδικες.

Στο πιο πολύπλοκο αφηγηματικά μυθιστόρημά της, η Πινιέιρο πλέκει διαφορετικές φωνές και αφηγηματικές μορφές, ώστε η αλήθεια να φωτίζεται τμηματικά και αποσπασματικά. Ο ανομοιογενής χορός που στήνει η Πινιέιρο εξιστορεί τα γεγονότα που οδήγησαν στον θάνατο της Άννας. Οι πρώτες δύο αφηγηματικές φωνές είναι οι πιο ορθολογικές και ταυτόχρονα οι πιο αδαείς, ενώ οι δύο τελευταίες που αποκαλύπτουν τα περισσότερα είναι οι πιο φανατισμένες, βουτηγμένες στη θρησκοληψία. Στη μέση, δύο εκ δια μέτρου αντίθετες οπτικές, η συναισθηματικά φορτισμένη, συγχυσμένη λόγω της διαταραχής στη μνήμη φωνή της κολλητής φίλης και η συναισθηματικά στεγνή και αμέτοχη εκδοχή του ερευνητή Έλμερ Μπεγιόμα.

Οι Καθεδρικοί (μτφρ. Ασπασία Καμπύλη, εκδ. Carnivora, 2024) αποτυπώνουν παραδειγματικά την αντίληψη της Πινιέιρο για τη βία, τη θέασή της, δηλαδή, ως έκφανσης ενός πολυσύνθετου οικοδομήματος και όχι μιας αλληλουχίας γεγονότων. Στην προκειμένη περίπτωση, ο θάνατος της Άννας συνδέεται με την κατάπνιξη της σεξουαλικής ελευθερίας, το κοινωνικά και θρησκευτικά καλλιεργημένο αίσθημα ονείδους, τη συντηρητικοποίηση και τη στέρηση δικαιωμάτων σωματικής αυτοδιάθεσης. Η συγγραφέας επίτηδες εκφεύγει της στενής συζήτησης για τη νομική ευθύνη, εστιάζοντας κυρίως στην ηθική ευθύνη και μάλιστα σε συνάρτηση με το προσωπικό, υποκειμενικό αίσθημα της ενοχής.

Παρακολουθεί τους ήρωές της να επιφορτίζονται μεγαλύτερο βάρος από αυτό που τους αναλογεί ή να αποποιούνται των ευθυνών τους βασισμένοι σε θρησκευτικές στρεβλώσεις της ηθικής. Παραθέτοντας τον αδιαμεσολάβητο μονόλογο των οικείων της δολοφονημένης, πάντως, η Πινιέριο επιτρέπει τους αναγνώστες της να αναλογιστούν τους δικούς τους βαθμούς αιτιώδους συνάφειας ανάμεσα στον θάνατο και τις πράξεις ή παραλείψεις των ηρώων, με βάση τους δικούς τους κώδικες.

Το φινάλε των Καθεδρικών είναι σίγουρα το πιο δραματικό και τραγικό φινάλε στην έως τώρα μεταφρασμένη εργογραφία της συγγραφέως. Είναι, όμως, παράλληλα, και το πιο ελπιδοφόρο, ως το μόνο στο οποίο διαφαίνεται μια ελπίδα για τη δημιουργία ενός αναχώματος στην επέλαση και διαιώνιση του τραύματος. Στο συγκεκριμένο η συγγραφέας εμφανίζει την πίστη σαν ένα φάσμα και τους καθεδρικούς σαν ένα αρχιτεκτονικό σύμβολο στήριξης, σύνδεσης και κατάνυξης με τους όρους αυτούς να επανανοηματοδοτούνται εκτός του πλαισίου της θρησκείας.

Μπέτι Μπου – Διαφθορά, εξουσία και δημοσιογραφία μέσα από τα μάτια ενός alter ego

Η Μπέτι Μπου (μτφρ. Ασπασία Καμπύλη, εκδ. Carnivora, 2024) είναι ίσως το πιο ευχάριστο βιβλίο της Πινιέιρο, το μόνο στο οποίο το δράμα ακουμπά ξώφαλτσα, παρόλο που εκκινεί από τον πραγματικό φόνο της Μαρίας Μπελσούνσε που συντάραξε την Αργεντινή στις αρχές της χιλιετίας. Η πρώτη «σκηνή» του βιβλίου, κινηματογραφικά σκηνοθετημένη, ακολουθεί την Γκλάντις Βαρέλα, μια οικιακή βοηθό που εισέρχεται στο πολυτελές συγκρότημα οικισμών Λα Μαραβιγιόσα για μια συνηθισμένη ημέρα δουλειάς. Εκείνο το Σάββατο, όμως, το αφεντικό της, ο χήρος επιχειρηματίας Πέδρο Τσασαρέτα, βρίσκεται νεκρός στην πολυθρόνα, με μια ουλή στο λαιμό του σαν αυτή με την οποία βρήκε τον θάνατο και η γυναίκα του τρία χρόνια πριν.

Την ίδια στιγμή που ο νόμος επιλαμβάνεται της υπόθεσης, το νέο διαρρέει και στον πάλαι ποτέ δημοσιογράφο του αστυνομικού Χάιμε Μπρένα, ο οποίος έχει υποβιβαστεί στο κοινωνικό ρεπορτάζ της εφημερίδας Ελ Τριμπούνο, αλλά έχει ακόμα πάθος για την προηγούμενη θέση του. Ταυτόχρονα, η Νούριτ Ίσκαρ, η «μαύρη κυρία» της Λογοτεχνίας που έχει αποσυρθεί από τη συγγραφή και γράφει για άλλους ως ghostwriter, δέχεται την πρόσκληση του πρώην συντρόφου της και ιδιοκτήτη της Ελ Τριμπούνο, Ρινάλδι, να καλύψει τον θάνατο του Τσασαρέτα, σε συνεργασία με «τον μικρό από το Αστυνομικό ρεπορτάζ». Με πολύ κινηματογραφική γραφή, ταραντινική σε ορισμένα σημεία, η Πινιέιρο ακολουθεί τους ήρωές της παράλληλα, εναλλάσσοντας την «κάμερά» της από τον έναν στον άλλον. Ο Μπρένα, η Νούριτ και ο μικρός σύντομα θα συνεργαστούν, ξεσκεπάζοντας πολλά περισσότερα από ό,τι η αστυνομική έρευνα.

Ένα από τα επίπεδα ανάλυσης της Μπέτι Μπου είναι η εκ των έσω κριτική μιας περιχαρακωμένης από το κοινωνικό σύνολο απαθούς αστικής τάξης μέσω του country club. Τα «Country» είναι συγκροτήματα πολυτελών κατοικιών στα περίχωρα του Μπουένος Άιρες, περιφραγμένοι παράδεισοι των ολίγων, στα οποία απαγορεύεται η είσοδος χωρίς ειδική άδεια. Το καθεστώς αποστειρωμένης απομόνωσης διατηρείται από εταιρίες που διασφαλίζουν την προστασία των ενοίκων καταχρώμενες την εξουσία τους και παραβιάζοντας προσωπικά δεδομένα των επισκεπτών και του προσωπικού, που δεν επιτρέπεται να διανυκτερεύσει. Ένας φόνος σε ένα τέτοιο περιβάλλον μοιάζει με ειρωνική εκπυρσοκρότηση της μανίας να αφεθεί το «κακό» απέξω και υποδεικνύει ότι κάτι είναι σάπιο στο βασίλειο του Μαραβιγιόσα, όνομα και κατάσταση που μας θυμίζει το επίσης κατ’ ευφημισμόν Πάρανταϊς της Μελτσόρ.

Το δεύτερο και πιο ενδιαφέρον επίπεδο είναι ο σχολιασμός δύο πεδίων που η συγγραφέας γνωρίζει καλά, της δημοσιογραφίας και της λογοτεχνίας και τα προσκόμματα που αντιμετωπίζει η δημιουργική και ελεύθερη ενάσκησή τους. Οι δύο πρωταγωνιστές της, η Νούριτ και ο Μπρένα, κουβαλώντας ο καθένας τις ήττες της προσωπικής του ζωής, βρίσκονται σε ένα επαγγελματικό τέλμα, βιώνοντας αμφότεροι μια περίοδο απαξίωσης του επαγγέλματός τους. Η μια έχει εκπέσει στο είδος του ghost writing, προερχόμενη από το ήδη υποβιβασμένο ως ευπώλητο είδος του αστυνομικού, ο άλλος έχει υποβιβαστεί στο κοινωνικό ρεπορτάζ, ενώ ήταν ο καλύτερος αστυνομικός ρεπόρτερ. Μέσω αυτών των δύο χαρακτήρων, που θα μπορούσαν να είναι τα αλληλοπληρωματικά alter ego της στην καρικατουρίστικη εκδοχή τους, η Πινιέιρο σχολιάζει τα κακώς κείμενα και των δύο τομέων.

Ο «μικρός του αστυνομικού ρεπορτάζ», επίτηδες ανώνυμος, στον αντίποδα του βετεράνου Μπρένα, αποτυπώνει το νέο πρόσωπο της δημοσιογραφίας, απεκδυμένο από το προσωπικό στίγμα, συνυφασμένο με την τεχνοκρατική γραμμή του μέσου.

Ειδικά για τη δημοσιογραφία, τη λεγόμενη «τέταρτη» εξουσία, η Πινιέιρο αποτυπώνει γλαφυρά τα επίπεδα διαπλοκής και αναξιοκρατίας που επικρατούν στον χώρο, ο οποίος ελέγχεται, όπως και στη χώρα μας, από μεγάλους επιχειρηματικούς ομίλους. Η συγγραφέας ψέγει την πρακτική των «προκάτ» κειμένων και της άτεγκτης εκδοτικής γραμμής, θυμίζοντάς μας ότι «μια ατζέντα πληροφοριακών προτεραιοτήτων» είναι και αυτή μια μορφή λογοκρισίας. Ήδη από το 2010, αποτύπωσε, στην αρχή του ακόμα, την επέλαση του διαδικτύου και της ανεξέλεγκτης πληροφορίας, χωρίς έρευνα πεδίου και διασταύρωση πληροφοριών. Ο «μικρός του αστυνομικού ρεπορτάζ», επίτηδες ανώνυμος, στον αντίποδα του βετεράνου Μπρένα, αποτυπώνει το νέο πρόσωπο της δημοσιογραφίας, απεκδυμένο από το προσωπικό στίγμα, συνυφασμένο με την τεχνοκρατική γραμμή του μέσου. Ο μικρός, όμως, επιφυλάσσει εκπλήξεις, αποδεικνύοντας το προσωπικό κόστος της αντίστασης στις αλλαγές.

Η καρδιά του βιβλίου, τέλος, είναι η αξέχαστη πρωταγωνίστριά του. Το ψευδώνυμό της, Μπέτι Μπου, την αυθεντική πηγή του οποίου μαθαίνει στο τέλος, λειτουργεί ως σημαίνον μιας χειραφετημένης γυναίκας με αντοχή και προσαρμοστικότητα μέσα στον χρόνο. Η Πινιέιριο καθρεφτίζεται στη Νούριτ πιο πολύ από οποιαδήποτε άλλη ηρωίδα της και μέσω αυτής σχολιάζει με αυτοαναφορικότητα τον χώρο της γραφής. Δημιουργεί α λα Τρούμαν Καπότε λογοτεχνία μέσα στη λογοτεχνία, ασκεί κριτική στην κριτική και αποδεικνύει με αυτοσαρκασμό ότι η αστυνομική λογοτεχνία μπορεί να είναι κάλλιστα «σοβαρή» λογοτεχνία.

^＊Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι μεταφράστρια, απόφοιτος του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Αγγλικών και Αμερικανικών Σπουδών.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Κλαούδια Πινιέιρο (Μπουρσάκο, 1960) αποτελεί την τρίτη πιο μεταφρασμένη συγγραφέα της Αργεντινής μετά τον Μπόρχες και τον Κορτάσαρ. Έχει τιμηθεί μεταξύ άλλων με τα βραβεία Clarín, LiBeraturpreis, Pléyade, Latinoamericano de Literatura Infantil y Juvenil, ACE, Sor Juana Inés de la Cruz και Pepe Carvalho.